✍️ سید هادی عظیمی
عضو شورای مرکزی انجمن اسلامی معلمان ایران
و پژوهشگر مسائل ایران
با شروع روند انتخابات هفتمین دوره انتخابات شوراهای شهر و روستا، برای نخستیبن بار انتخابات تناسبی در شهر تهران اجرا می‌شود. این نخستین گام برای تغییرات ماهوی در روند برگزاری انتخابات در طول یک قرن گذشته محسوب می شود .علی‌رغم تحولاتی که در قوانین انتخاباتی از بعد از مشروطه و به ویژه بعد از انقلاب اسلامی انجام شده ولی ساختارهای برگه رای همچنان ثابت مانده و تغییر محسوسی به خود ندیده‌است. این ثبات شکل رای دادن موجب می شود تا فرصت‌های جدید برای شکل‌گیری فضایی که مردم ارده خود را اعمال کنند پدید نیاید. یکی از مهم‌ترین نقاط مثبت قانون جدید ساماندهی لیست‌های انتخاباتی است که زمینه مشارکت پررنگ تر احزاب در انتخابات را فراهم سازد.
در اصول متفاوت قانون اساسی به شوارها به عنوان یکی از راه‌های مشارکت جامعه در سرنوشت اجتماعی‌اش اشاره شده است. اصل ششم قانون اساسی شوراها را یکی از راه‌های اداره امور کشور به اتکای آرای عمومی برمی شمارد. دراصل هفتم نیز شوراهای محلی از ارکان تصمیم گیری و اداره امور کشور محسوب می‌شوند. براساس اصل یکصدم نیز شوراهای محلی برای نظارت بر امور مختلف در سطح محلی و پیشبرد برنامه‌ها با توجه به مقتضیات و همکاری مردم پیش بینی شده‌اند. موارد فوق نشان می‌دهد که چند شاخص مهم از منظر قانون اساسی برای شوراها پیش‌بینی شده است. شاخص اولی که در اصول فوق مورد اشاره قرار می گیرد. اداره امور محلی به اتکای آرای عمومی است که باید از طریق شوراها اعمال شوند. شاخص دوم نیز جایگاه شوراهابه عنوان ارکان تصمیم گیری واداره امور محلی است .دو شاخص فوق راهنماهایی به حساب می‌آیند که قانون اساسی برای شوراها تعیین می کند. هر قانونی که بتواند این دو شاخص را جامه عمل بپوشاند با قانون اساسی همراه است . انتخابات تناسبی نیز اگر نتواند در مسیر تبلور دو شاخص فوق باشد با روح قانون اساسی در تضاد خواهد بود .
انتخابات تناسبی براساس قانون موجود برای شهر تهران در دروه هفتم و شهرهای بیش از پانصد هزار نفر از دوره هشتم قابل اجراست . به این ترتیب قانون تناسبی شدن انتخابات محدود به تهران و شهرهای بزرگ خواهد شد و گام مهمی برای اصلاح روند شوراها نخواهد بود . تهران‌زدگی یکی از مهم ترین نقد ها بر قانون شوراها وارد است. بیشتر تغییرات قوانین انتخاباتی با در نظر گرفتن مسائل تهران و شهرهای بزرگ انجام می‌شود بدون اینکه به مسائل شهرهای متوسط و کوچک و روستاها بپردازد. درحالیکه بخش عمده جمعیت در شهرهای کوچک و متوسط و روستا ها زندگی می کنند و شوراهای فوق نقش مهمی در زندگی روزمره مردم دارند . اصلاح روند انتخابات باید منجر به گسترش اعمال اراده مردم در امور محلی از طریق شوراها و تبدیل شوراهابه جایگاه تصمیم گیری و اداره امور محلی در تمام سطوح شوراهی کلان شهرها و شهرهای متوسط و کوچک و روستاها بشود.
تناسبی شدن انتخابات فقط می‌تواند لیست‌های انتخابات را سامان دهد ولی گام مهمی برای اصلاح شرایط موجود نیست. یکی از مهم‌ترین معضلات وشوراها به ویژه در شهرهای متوسط و کوچک عدم تناسب بین جمعیت و تعداد اعضای شوراها است . شهری مانند تهران فقط چهار برابر یک شهر زیر پنجاه هزار نفر جمعیت عضو دارد درحالیکه جمعیت آن ها قابل مقایسه نیست . مردم شهرهای بزرگ و متوسط باید بتوانند زمینه فراخ‌تری را برای مشارکت داشته باشند. تعداد اعضای شورای شهری مانند تهران باید حداقل یکصدو پنجاه نفر باشد . دراین صورت مردم مناطق مختلف تهران می توانند تعدادی از اعضای شورای شهر را برگزینند و شوراها با مردم مناطق ارتباط نزدیکتری خواهند داشت . هعین معضل در مورد شهرهای متوسط ،بزرگ و کلانشهرها نیز وجود دارد . تا تعداد منتخبین مردم در پارلمان شهری متناسب با جمعیت شهری نباشد انتظار تحول بی‌معناست .
مورد بعدی که مانع شکل‌گیری شوراها به عنوان نهاد محلی تصمیم‌گیری و اداره امور محلی به حساب می‌آید ،مناسبات اقتصادی و مالی شهرداری و برخی دهیاری‌ها به ویژه در اطراف شهرهای بزرگ است. مناسبات فوق شهرداری‌ها، دهیاری وشوراها را از وظایف اصلی خود دور می کنند و شهرو روستا را در اختیار بازیگران عرصه ساخت و ساز قرار می‌دهد. اصلاح قانون شوراها باید با توجه به مناسباتی صورت گیرد که فاصله طبقاتی را در قالب انتخابات شوراها بازتولید می کند و مانع حضور افراد و دیدگاه‌های مختلف بدون برخورداری از مبالغ کلان یا پشتوانه های قبیله‌ای می‌شود. قوانین شوراها بدون اینکه روند انتخابات شوراها به ویژه در شهرهای متوسط و کوچک را از غلبه پول و قومیت به سمت حضور دیدگاه‌های متفاوت ببرد خلاف شاخص‌هایی است که در قانون اساسی برای شوراها ذکر می‌شود. این امر نیازمند اصلاحات اساسی در نحوه فعالیت شوراها و شهرداری‌ها است.شهرداری‌ها تازمانی که اصلاحات مالی ، استخدامی و ساختاری نداشته باشند وبه ساختارهایی چابک تبدیل نشود تاثیر منفی بر انتخابات شوراها می‌گذارند.
شوراها می‌توانند نقش مهمی در شکل گیری اراده مردم داشته باشند مشروط بر اینکه تحولاتی اساسی در نحوه انتخابات و روند آن‌ها انجام شود تا هم پارلمان های شهری و روستایی نمایندگان واقعی مردم باشند و هم غلبه مناسبات مالی وقومی در انتخابات شوراها کاهش یابد. قانون اساسی تاکید دارد که شوراها باید یکی از راه‌های اعمال اراده ملت و نهاد تصمیم گیر ی و اداره امور محلی باشند. روند فعلی با تناسبی شدن انتخابات در شهر تهران و سایر شهرها در دوره بعد تغییر نمی یابد. تناسبی شدن هرچند به سامان لیست های انتخاباتی می‌انجامد ولی عدم تناسب جمعیت شورها با تعداد اعضای آن ها، مناسبات مالی و محلی و ساختار فسادزای شهرداری ها مهم ترین موانع شکل گیری انتخابات واقعی شوارها هستند. تناسبی شدن اقدام مهم ولی ناکافی است . قوانین انتخابات به ویژه در مورد شواها نیازمند به بازنگری کارآمدسازی است..
